YAPAY ZEKA NEDİR? NASIL ÇALIŞIR?

Günümüzde çoğumuzun hayatında var olan yapay zeka; mühendislerden mahalle bakkalına kadar herkesin dilindedir. Gelecekte o mu bizi yönetmeye başlayacak? Yoksa bizi yok mu edecek? Bu tartışmalara Stephan Hawking bile “Yapay zekâ insan ırkının sonunu getirebilir.” yorumunda bulunmuştu. Belki bu endişelerin haklı noktaları var kabul edelim. Fakat bir şeyi unutmamamız lazım ki insanlık bilgisayarlardan entelektüel olarak daha üstündür. Sonuçta yapay zekayı üretip geliştiren biz insanlarız ve onun bizim için yararlı mı olacağı yoksa başımıza bela mı olacağı bizim ellerimizde. Yapay zekâ bilinç ve öz farkındalıktan yoksun. Onu bizden ayıran en önemli nokta da burası. Duygulardan ve empatiden yoksun. Hiçbir zaman bizim gibi aşkı, mutluluğu, hüznü ve birçok güzel şeyi hissedemeyecek. Yaşamımızı değerli kılan hiçbir şeyi tadamayacak. O yüzden korku dolu tartışmaları bir kenara bırakıp, kendimize bu üstünlüğümüzü hatırlatmalıyız ve gücü elimize almalıyız. Zaten güç bizde ama daha çok farkında olmalıyız bunun. 

Yapay Zeka Nedir?

Yapay zeka öyle bir sistemdir ki kesin bir tanımı yoktur. Şu an yapay zeka terimini kullandığım için  çoğunuzun aklına robot, insan taklidi, bilgisayar gibi kavramlar gelmiştir. Ancak en geniş tanımını vermek gerekirse yapay zeka, bir bilgisayar sisteminin insan düşüncesini taklit ederek veriler oluşturması diyebiliriz. Ayrıca demek gerekir yapay zekanın İngilizcedeki karşılığı “Artificial İntelligence” yani AI’dır.

Araştırmalara göre bilinen en zeki canlı insandır ve insanlar yapay zekaya insan gibi düşünmeyi öğretiyor. Bu şekilde bizden daha zeki olma aşamasında diyebilirim. Hatta somut bir örnek vermek isterim. Derin öğrenme sayesinde AlphaGo adlı bir oyunda yapay zekanın dünya şampiyonunu yenmesi onu daha da korkutucu kılmıştır. Bu yüzden Stephan Hawking ile Elon Musk başta olmak üzere ünlü kesimler de yapay zekanın sonumuzu getireceğini düşünüyor. Peki yapay zekanın nasıl bir çalışma mekanizması var da bizi bu kadar korkutuyor? 

Yapay Zeka Nasıl Çalışır?

Bir robot geliştirdiğinizi düşünün ve robotun önünde bir parkur var. Sizin ona sadece parkuru bitir demeniz yeterli olacaktır. Çok garip değil mi? İşte yapay zeka bu komutu alır, önündeki engellerden yani sorunlardan çözüm üretir. Bir diğer deyişle öğrenir. Böylece önüne geçen engelleri önceden tanır ve ona göre engelleri aşmaya çalışır. Bu size bir şeyleri hatırlattı mı? Çocukluk döneminiz. Her şeyi yeni öğrendiğiniz ve yanlışlarınızı öğrenerek onları çözüme kavuşturduğunuz dönem. İşte yapay zeka da şu an o dönemde. 

Yapay zekanın çalışma mekanizmasını anlamak için onun bazı alt dallarını incelememiz gerekir. 

Yapay Zekanın Alt Dalları

Makine Öğrenimi: Verilerden öğrenen ve programlanmadan zaman içinde doğruluğunu artıran uygulamalar oluşturmaya odaklanan bir yapay zeka (AI) dalıdır. 

Derin Öğrenme: Verileri işleyerek öğrenen yapay sinir ağlarını kullanan bir makine öğrenimi alt kümesidir. Yapay sinir ağları, insan beynindeki biyolojik sinir ağlarını taklit eder. 

Robotik: Robotların farklı dallarına ve uygulamalarına odaklanan bir yapay zeka dalıdır. Robotlar, hesap verebilir eylemler gerçekleştirerek sonuçlar üretmek için gerçek dünya ortamında hareket eden yapay ajanlardır. 

Uzman Sistemler: Bir insan uzmanın karar verme yeteneğini öğrenen ve karşılık veren yapay zeka tabanlı bilgisayar sistemidir. Uzman sistemler çoğunlukla bilgi yönetimi, tıbbi tesisler, kredi analizi, virüs tespiti gibi alanlarda yer alır.

Bulanık Mantık: Doğal olarak belirsiz kavramlar hakkında mantık yürütmek için de elverişlidir. Makine öğrenimi tekniklerini kullanarak insan düşüncesini mantıksal olarak taklit etmeye yardımcı olmak için kullanışlıdır. 

Doğal Dil İşleme: Doğal dil işleme yani NLP, bilgisayarların insan dilini ve konuşmasını yorumlamasına, tanımasına ve üretmesine izin verir. NLP’nin amacı, insan dilini bağlam içinde anlamak ve mantıksal yanıtlar üretmek için sistemlere öğreterek her gün kullandığımız makinelerle sorunsuz etkileşim sağlamaktır. 

Yapay zekanın alt dallarına baktığımız zaman az çok nasıl çalıştığı hakkında biraz fikriniz olmuştur. Bu yapay zeka öyle bir sistem ki çalışma mekanizması için sadece bir veri girmek yeterli oluyor. Geri kalan kısımda ise alt dalları sayesinde insanları taklit ederek bir veri çıktısı sağlamaya çalışıyor. 

Yapay Zekanın Tarihçesi

Yapay zeka tarihçesi deyince akla ilk gelen isimlerden biri Alan Turing’dir. Evet yapay zekanın babası Alan Turing ancak biz biraz daha derinlere inelim. Hatta Alan Turing’den öncesi ve sonrası şeklinde tarihleri ayıralım. Mesela 14.yüzyıl ile başlayalım.

Alan Turing’den Öncesi

  • 1308 yılında şair Ramon, kavram kombinasyonlarından bilgiler oluşturmak için “Nihai Genel Sanat” adlı eserini yayımladı. Aslında bu eseri yapay zekanın ilk kalıntıları olabilir. Bu eserden sonra bu esere benzer birçok eserde kombinasyon bilgileriyle alakalı birçok bilgi bulunmaya başladı.Onca yıldan sonra Tesla öyle bir terim ortaya koydu ki şu anki yapay zekanın kısa tanımını çıkardı diyebilirim.
  • 1898 yılında bir elektrik sergisinde Nikola Tesla, dünyanın ilk radyo kontrollü gemisinin tanıtımını yaptı. Tekne, Tesla’nın tanımladığı gibi, “ödünç alınmış bir zihin” ile donatılmıştı. “Ödünç alınmış bir zihin” Tesla her zamanki gibi yine bir şeyler öngörmüş desenize.
  • 1871 yılında hayatını yitiren Charles Babbage hiçbir zaman eksiksiz bir makine yapmayı başaramadı. Ancak “delikli kart tekniği” daha sonra ilk dijital makinelerde yani bilgisayarlarda görülmeye başladı. Mekanik bilgisayarlardan dijital bilgisayarlara geçiş, bugün bulunduğumuz yere ulaşmada büyük bir adımdı ve bu adımı Babbage atmıştı. ENIAC Babbage’nin tasarımlarının yardımıyla işlevsel ilk bilgisayar olduğu için 1946’da inşaatı tamamlayan ilk dijital bilgisayardır.

Alan Turing ve Sonrası

  • 1950 yılında çoğunuzun de bildiği gibi Alan Turing karşımıza çıkıyor.Alan Turing,”Turing Testi” olarak anılacak olan “taklit oyunu” önerdiği “Hesaplama Makineleri ve Zekası” nı yayınladı. Bu hesap makinesi yapay zekanın temelini oluşturdu.
  • 1959 Arthur Samuel “makine öğrenimi” terimini ilk kez kullandı. Bilgisayar programlamayı “böylece programı yazan kişinin oynayabileceğiden daha iyi bir dama oyunu oynamayı öğrenecek.”dedi.
  • 1965 yılında Joseph Weizenbaum, herhangi bir konuda İngilizce dilinde diyaloğu sürdüren etkileşimli bir program olan ELIZA’yı geliştirdi. İnsan ve makine arasındaki iletişimin yüzeyselliğini göstermek isteyen Weizenbaum, bilgisayar programına insana benzer duyguları dile getirmesinden dolayı çok şaşırdı.
  • 1976 yılında bilgisayar bilimcisi Raj Reddy, doğal dil işleme (NLP) hakkındaki ilk çalışmaları özetleyen “Makine Tarafından Konuşma Tanıma: Bir İnceleme” yayınladı.

Burada aslında yapay zekanın temellerini oluşturan tarihi olaylardan bahsettim. 80’lerden sonra ciddi anlamda yapay zekada gelişmeler oldu: Robotlar, otonom yapay zeka destekli arabalar, telefondaki her şey….

Yapay zekanın tarihçesini bir blog yazsında dile getirmek tabiki oldukça karmaşık olur. Burada kısaca en önemli tarihi olaylara değinmeye çalıştım. 

Yapay Zeka Uygulama Alanları

İlk ortaya atıldığı yıllarda yapay zekanın kullanım amaçları yapay zeka araştırması, problem çözümleri ve sembolik yöntemler gibi dar kapsamlı alanlardı. Günümüze yapay zekanın yaygınlaşmasına sebep olan iki unsur mevcuttur. Bunlardan biri, ticari açıdan çok kazançlı olması ve insan faktörünü ortadan kaldırmak suretiyle maliyeti düşürmesidir. İkinci sebep ise yapay zeka sayesinde insanların ulaşacağı bilgi ve olanaklardır. Günümüzde yapay zekanın kullanıldığı alanlara bakalım.

Sanal Asistanlar:

Yapay zeka denince akla gelen ilk isimlerden biri de sanal asistanlardır. Siri, Alexa, Google Asistan, Cortona gibi pek çok günümüzde sanal asistan vardır.

Akıllı Otonom Araçlar:

Yol ve trafik durumunu göz önünde bulundurarak otonom bir şekilde giden arabalardır. Bilinen en iyi firmalar Tesla ve Google’dır

Navigasyon:

Yapay zeka, yoldaki engellerin arkasındaki şerit sayısını ve yol türlerini otomatik olarak algılayarak kullanıcıların hayatını kolaylaştıran bir evrişimsel sinir ağı ve grafik sinir ağı kombinasyonu kullanır. Dolayısıyla navigasyon denince akla ilk Google Haritalar gelir.

Robotlar:

Robotik, yapay zeka uygulamalarının yaygın olarak kullanıldığı bir başka alandır. Yapay zeka ile desteklenen robotlar, yolundaki engelleri algılamak ve yolculuğunu anında önceden planlamak için gerçek zamanlı güncellemeleri kullanır.

Akıllı Ev Sistemleri:

Akıllı ev sistemleri, yaşam konforunun en üst düzeyde çıkmasını yapay zeka sayesinde sağlıyor.

Müzik ve Videolar:

Günümüzde en popüler olan Spotify ve Youtube, yapay zeka sayesinde kullanıcıların beğendikleri müzik ve videoları takip ediyor ve onlara sevdikleri listeleri karşılarına çıkarıyor.

Oyunlar:

Yapay Zeka uygulamalarının ön plana çıktığı bir diğer sektör ise oyun sektörüdür. AI, oyuncularla etkileşime geçmek amacıyla akıllı, insan benzeri NPC’ler oluşturur.

Sağlık Hizmetleri:

Yapay zeka, sağlık hizmetlerinde hastalıkları tespit edebilen ve kanser hücrelerini tanımlayabilen makineler oluşturur. Erken teşhisi sağlamak için kronik durumları laboratuvar ve diğer tıbbi verilerle analiz etmeye yardımcı oluyor.

2013 yapımı “Her” filmini bilenleriniz vardır. Film, Scarlett Johansson tarafından seslendirilmiş sanal asistan olan Samantha’ya aşık bir adamın macerasını anlatıyor. Bir yapay zekaya aşık olduğunuzu düşünün, çok garip değil mi? Bu yüzden insan korkmuyor değil. Ancak bakalım gelecekte bizi neler bekliyor.